Srpsko narodno pozorište u Zagrebu
9. XII 2012. GALEB (drama), Dvorana ISTRA Zagrebačkog kazališta mladih, 17.00h
10. XII 2012. Izložba slika Radula Boškovića, Kerempuh, 19.00h
10. XII 2012. GODO NA USIJANOM LIMENOM KROVU (komedija), Satiričko kazalište Kerempuh, 20.00h
11. XII 2012. JEZIK ZIDOVA (balet), Velika scena Gradskog kazališta „Gavela“, 19.30h
12. XII 2012. Izložba Vek i po Srpskog narodnog pozorišta, Hrvatsko narodno kazalište, 19.00h
12. XII 2012. MILEVA (opera), Hrvatsko narodno kazalište, 19.30h
- Knjižica ‘Gostovanje u Zagrebu’ – Naslovnica
SA DON KIHOTOVIM ŠTITOM (ILI NA NJEMU)
Prošlo je više od sto pedeset godina od kada je grupa najviđenijih novosadskih intelektualaca odlučila da u okrilju Čitaonice Matice srpske osnuje Srpsko narodno pozorište. Gotovo da ih mogu videti kako zaverenički kuju plan čiji će rezultat biti još jedan vid otpora ugarskoj vlasti. Ubrzo potom to će biti vlast Austrougarske, u kojoj se tzv. „malim narodima“ valjalo izboriti za društvene i političke okvire vlastitog postojanja – za pravo na očuvanje svojih običaja, svog morala, svoje vere, tradicije i umetnosti, a pre svega vlastitog jezika u kojem su, uostalom, sadržane sve prethodno navedene kategorije. Rečju, za sopstvenu kulturu, odnosno pravo postojanja.
Jer tada je, čak i u sredini kakva je s druge polovine XIX stoleća bila novosadska, u kojoj je preovladavao trgovački stalež, dakle predstavnici pragmatičnog pogleda na svet, postojala jasna svest o znaku jednakosti između pojmova „biti“ i „kultura“. A kultura je bila – teatar. Vidim ih, velim, kako smišljaju plan o osnivanju pozorišta u kojem će biti prisutni svi elementi sadržaja pojma kultura. Evropom su već minuli talasi revolucionarne 1848, nadanja Srbalja izneverena su na način na koji je to u Rodoljupcima opisao Sterija.
Njihovu negdašnju rešenost i romantičarski obojeni rebelistički zanos i danas prepoznajem u Meštrovićevom spomeniku Miletiću koji na glavnom novosadskom trgu, u silovitosti zamaha ruke (koju ni bronza nije uspela da obuzda) stisnutom pesti preteći brani zgradu Magistrata, podignutu mimo njegove volje baš na ovom placu. U elegantnom (premda jedva čitljivom) krasnopisu teksta odluke kojom se obznanjuje namera o osnivanju Srpskog narodnog pozorišta, razaznajem prkos kojim potpisnici najavljuju da će svim sredstvima, a ponajpre pozorištem, braniti pravo na svoje postojanje.
Tako je bilo 1861. godine. A kako je 2012?
Novi Sad i Vojvodina su i dalje višenacionalne zajednice, srpski jezik i običaji, kao i srpska tradicija očuvani su (u meri u kojoj smo uspeli da ih spasemo sami od sebe), jedino je sâmo pozorište izgubilo značaj bastiona kulture. Iako je njegovo zdanje na adresi Pozorišni trg 1 nalik tvrđavi, ono danas ponovo služi kao bedem kojim se brani pravo na kulturu. Ne više kulturu jednog naroda, već kompletne tradicije iznikle na ovim prostorima. Tvrđava je to, iza koje su borci za umetnost, koja će odoleti izazovima koje nam sa svih strana nameće imperativ komercijalizacije.
Zato se danas svim sredstvima, poput Miletića i njegovih sledbenika, svakom predstavom s repertoara Srpskog narodnog pozorišta borimo protiv famozne nevidljive ruke tržišta (pri tom nimalo gadljivi na primenu savremenih marketinških metoda animiranja publike), ratujemo za status institucije od nacionalnog značaja pozivajući se, dabome, na tradiciju, ali se i braneći našim aktuelnim uspesima, članstvom u Evropskoj teatarskoj konvenciji i Asocijaciji Quartet, inostranim gostovanjima, pa i ovim u Zagrebu, na kojima reprezentujemo najbolje aspekte pozorišne stvarnosti ove države.
Za nas se, osim mladih pisaca i kompozitora, ponajboljih reditelja, koreografa i dirigenata, glumaca, operskih solista, kompletnog orkestra i hora, baletskih igrača i svih koji opslužuju predstave, „tuku“ i Eden fon Horvat, Gaj Vajzman, Roni Haver, Aleksandra Vrebalov, Branko Dimitrijević, Vida Ognjenović, ali i Šekspir, Čajkovski, Čehov, Crnjanski, a jedan od simbola naše borbe je i slavni vitez tužnog lika, idealista, sanjar i buntovnik – Don Kihot, ovaj put kao tema poznatog Minkusovog baleta. Možda su Kihotovi dvoboji bili uzaludni, ali su njegovi podvizi postali simbol nepobedivosti slobode mašte nad utilitarizmom stvarnosti.
S tim osećanjima, evo, Srpsko narodno pozorište dolazi na ovo gostovanje u Zagreb, nudeći vam ono najbolje što ima.
Aleksandar Milosavljević
VEK I PO SRPSKOG NARODNOG POZORIŠTA 1861 – 2011.
16. III 1861 – „Srbski dnevnik”, br. 22, str. 2 – Jovan Jovanović (potonji Zmaj) i Stevan Branovački: Poziv na priloge na osnivanje stalnog Srbskonarodnog pozorišta u Novome Sadu. To je bio razlog da se ulaskom u novu zgradu 1981. ovaj datum proglasi za Dan Srpskog narodnog pozorišta.
7. V 1861 – „Srbski dnevnik”, br. 36, str. 1-2, Jovan Đorđević objavio tekst: Šta nam sad valja činiti za naše pozorište.
15. VII 1861 – Devetoro glumaca – Dimitrije Ružić, Dimitrije Marković, Nikola Nedeljković, Kosta Hadžić, Mihailo Gavrilović, Mihailo Rac, Mladen Cvejić, Stevan Čekić i Draginja Popović – članova Kneževićeve putujuće trupe podnelo molbu Srpskoj čitaonici u Novom Sadu da ih primi pod svoje okrilje.
16. VII 1861 – Srpska čitaonica održala sednicu pod predsedništvom Svetozara Miletića i donela odluku da se u Novom Sadu osnuje Srpsko narodno pozorište i da se za njegove prve članove prime glumci koji su podneli molbu, a za upravnika postavi Jovan Đorđević.
23. VII 1861 – Srpsko narodno pozorište prikazalo prvu predstavu, dve jednočinke: Prijatelje Laze Lazarevića i Muški metod i žensku majstoriju Lajoša Kevera, u preradi Đure Vukićevića.
28. I 1862 – Doneta odluka o ustanovljenju mesnih pozorišnih odbora.
29. i 30. maja 1862 – Osnivačka Skupština Društva za Srpsko narodno pozorište koje je preuzelo brigu nad Srpskim narodnim pozorištem. Skupštinu su činili svi članovi-pojedinci i delegati članova-pravnih lica i ona je birala Upravni odbor Društva. Polovina članova Upravnog odbora činila je Pozorišni odsek koji je vodio brigu o glumačkoj družini i repertoaru, a druga polovina je činila Ekonomski odsek koji je obezbeđivao materijalnu osnovu za normalan rad pozorišne družine. Na Skupštini je donesen i prvi Ustav Društva.
21. XI 1862 – Prvo gostovanje SNP u Zemunu i u Beogradu (trajalo do 27. XII). Do Prvog svetskog rata SNP je gostovalo, osim u mestima današnje Vojvodine, gostovalo i u mnogim balkanskim gradovima: Banja Luka, Vinkovci, Vukovar, Zagreb, Mostar, Nova Gradiška, Osijek, Sarajevo, Slavonski Brod, Stari Arad, Temišvar, Tuzla, Čakovo.
17. III 1863 – Doneta prva Pravila za Družinu Srpskog narodnog pozorišta.
30. IV 1864 – Proslavljena 300. godišnjica Šekspirovog rođenja (izveden I čin Ričarda III – ideja, inicijativa i prevod: Laza Kostić).
18. VII 1865 – Car Franja Josip potpisao dozvolu za osnivanje Srpskog narodnog pozorišta.
17. II 1865 – Odobren Ustav Društva za Srpsko narodno pozorište od strane ugarskih vlasti i iste godine štampan
Oktobra 1868 – Jovan Đorđević, sa gotovo polovinom glumaca, na poziv kneza Mihaila otišao u Beograd, gde je osnovano Narodno pozorište. Na mesto upravnika SNP došao je Antonije Hadžić.
26. XII 1871 – Izašao prvi broj lista „Pozorište”, a pokrenuta i edicija „Zbornik pozorišnih dela” u kojoj su objavljivana domaća dramska dela i prevodi drama stranih pisaca koje su bile na repertoaru Srpskog narodnog pozorišta.
1879 – Postavljen privremeni upravnik Dimitrije Ružić, glumac i reditelj.
1886 – Proslavljena 25-godišnjica postojanja.
1892 – Za upravnika postavljen Antonije Hadžić.
1895 – Lazar Dunđerski, veleposednik, izgradio pozorišnu zgradu u dvorištu svoje kuće (danas dvorište hotela „Vojvodina”) i poklonio je SNP.
5. XI 1897 – Na godišnjoj Skupštini Društvo za SNP donelo rešenje da se izradi Diploma. Umetničko rešenje naslikao Uroš Predić i predao ga 29. III 1899.
1903 – Za upravnika postavljen Dimitrije Ružić.
1904 – Za upravnika postavljen Branislav Nušić.
1906 – Za upravnika postavljen Pera Dobrinović.
1911 – Za upravnika postavljen Žarko Savić.
1914–1918 – Za vreme rata Srpsko narodno pozorište nije radilo.
12. I 1919 – Prva posleratna predstava Hej, Sloveni Riste Odavića održana je u sali Dunđerskovog pozorišta, a pre predstave svečano je otvoreno Pozorište prigodnom pesmom Prolog Anice Savić.
23. XII 1919 – Na skupštini Društva za SNP većina članova izjasnila se za podržavljenje Pozorišta koje radi pod imenom Novosadsko srpsko narodno pozorište i pod tim imenom radi do 31. XII 1921.
1920 – Osnovane Opereta i Opera (prva opereta Baron Trenk S. Albinija u režiji Dragomira Krančevića – 20. IX 1920, a prva opera Verter Ž. Masnea u režiji Isaka Armidija – 13. X 1920); odlukom Ministarstva prosvete 14. X 1924. ukinuta je Opera (mada radi do juna 1925), a marta 1927. i Opereta.
1921 – U duhu jugoslovenstva iz svih državnih ustanova se brišu nacionalne odrednice, pa samim tim i Srpsko narodno pozorište postaje Narodno pozorište.
Proslavljena 60-godišnjica postojanja.
6. XI 1921 – Društvo za SNP nezadovoljno odlukom što se SNP izgubilo u državnoj reorganizaciji osnovalo je putujuću trupu pod imenom Društvo za Srpsko narodno pozorište – Pozorišna družina „Jovan
Đorđević”.
22. XI 1921 – Pozorišna družina „Jovan Đorđević” se spojila sa Pokrajinskim banatskim pozorištem „Sterija” u Vršcu i davala predstave po Vojvodini, ali nikada u Novom Sadu.
17. II 1924 – Društvo vratilo ime trupi i ono je delovalo kao Srpsko narodno pozorište do avgusta 1937. godine.
22–23. I 1928 – Izgorela zgrada Dunđerskovog pozorišta, u noći posle predstave Raspikuća F. Rajmunda.
Marta 1928 – Izvršeno spajanje Narodnog pozorište u Novom Sadu i Narodnog kazališta u Osijeku u Novosadsko-osječko pozorište sa sedištem u Osijeku (što je bila posledica smanjivanja državne subvencije) i kao takvo radi do 1934.
1934 – Banska uprava je ukinula ionako malu subvenciju Srpskom narodnom pozorištu i znatna materijalna sredstva dodelila Narodnom pozorištu u Beogradu da organizuje Sekciju beogradskog Narodnog pozorišta za Dunavsku banovinu (pod upravom Vitomira Bogića).
Sezona 1934/35 – U Novom Sadu i mestima Vojvodine delovala je Sekcija beogradskog Narodnog pozorišta za Dunavsku banovinu.
25. IV 1936 – Osnovano Narodno pozorište Dunavske banovine, a nešto kasnije mu je dodato u nazivu Kneza namesnika Pavla.
29. I 1937 – Potpisana rezolucija o zajedničkoj saradnji Narodnog pozorišta Dunavske banovine Kneza namesnika Pavla i Upravnog odbora Društva za SNP, ali nikad nije potvrđena na Skupštini Društva
SNP.
15. VIII 1937 – Na teritoriji Vojvodine deluju dve sekcije Narodnog pozorišta Dunavske banovine. Prva sekcija daje predstave u gradovima sa stalnim sedištem, a druga po mestima Vojvodine. Tu drugu
sekciju čini Srpsko narodno pozorište.
14. V 1939 – Društvo raskida ugovor o saradnji sa Narodnim pozorištem Dunavske banovine Kneza namesnika Pavla i Srpsko narodno pozorište sa svojim Društvom nastavlja samostalan rad do izbijanja
Drugog svetskog rata.
Aprila 1941 – Prestaje svaki pozorišni život u Vojvodini, a pozorišna imovina je konfiskovana.
5. VI 1941 – U Smederevu poginulo sedamnaest glumaca SNP prilikom eksplozije municije na železničkoj stanici.
1941 – 1944 – Krajem 1941. deo glumačkog ansambla odlazi u Pančevo i u dogovoru sa Ministarstvom prosvete nastavlja rad pod imenom Dunavsko narodno pozorište, koje je radilo do kraja rata pod
upravom Marka Maletina.
Decembra 1944 – Narodna vlast u tek oslobođenom Novom Sadu obnavlja rad Pozorišta pod imenom Vojvođansko narodno pozorište i pod upravom Žarka Vasiljevića.
17. III 1945 – Prva predstava Najezda Leonida Leonova izvedena je u zgradi Mađarske rimokatoličke čitaonice u porti katoličke crkve (danas Kulturni centar grada).
Jula 1945 – Otvorena Letnja pozornica u porti katoličke crkve.
1947 – Pozorištu ustupljena zgrada Doma kulture (bivši Sokolski dom, danas Pozorište mladih).
Jula 1947 – Osnovana Opera SNP (prvi direktor dirigent Vojislav Ilić).
16. XI 1947 – Izvedena prva operska predstava – Travijata Đ. Verdija.
Februara 1950 – Osnovan Balet SNP (prvi šef Baleta i koreograf Marina Olenjina).
25. V 1950 – Izvedena prva baletska predstava – Šeherezada N. A. Rimskog Korsakova.
Decembra 1951 – Proslavljena 90-godišnjica i tom prilikom vraćeno ime pod kojim je i osnovano – Srpsko narodno pozorište (zaslugom Radomira-Raše Radujkova, potonjeg upravnika SNP-a).
1. VII 1958 – Za upravnika postavljen Miloš Hadžić (do 30. VI 1979), koji je uz Jovana Đorđevića i Antonija Hadžića ostavio najveći trag u dosadašnjoj istoriji SNP.
2. X 1959 – SNP otvorilo Malu salu u Ulici Jovana Subotića 5, koja od januara 1961. nosi ime Veseli teatar „Ben Akiba“ (poslednja premijera na ovoj sceni je Svetislav i Mileva M. Nikolića 14. III 1983; u zgradu je 1985. useljeno Novosadsko pozorište-Újvidéki színház).
1961 – Tokom cele godine nizom događaja i premijera proslavljana 100-godišnjica postojanja. Jubilarnu godinu zajedno su proslavili SNP i Hrvatsko narodno kazalište u Zagrebu.
Otvoren Štamparski pogon Srpskog narodnog pozorišta u Ulici Laze Telečkog br. 5, koji je radio više od dve decenije.
1962 – Odlukom Pozorišnog saveta SNP ustanovilo Medalju „Jovan Đorđević” kao svoju godišnju nagradu.
1964 – Osnovan Dramski studio SNP koji je školovao mladi umetnički kadar za rad u SNP i kao takav radio do 1972.
1970 – Od ove godine počela dodela nagrada Medalja „Jovan Đorđević” (prvi dobitnici Raša Plaović i Milivoje Živanović).
28. II – 10. III 1975 – Prvo gostovanje SNP van evropskog kontinenta – Opera i Balet gostovali u Kairu. (Posle Drugog svetskog rata pa sve do danas SNP je više puta gostovalo u: Austriji, Belgiji, Bugarskoj, Italiji, Luksemburgu, Mađarskoj, Poljskoj, Rumuniji, SSSR, Holandiji, Čehoslovačkoj, kao i u svim državama nekadašnje SFRJ).
11. IV 1975 – Položen kamen-temeljac budućoj zgradi SNP.
1980 – Reorganizovan rad SNP – oformljen Dramski, Muzički (u okviru kojeg se daju operske i baletske predstave) i Poslovni centar, dok u zgradi Veselog teatra „Ben Akiba” radi Drama. Dramski centar se ukida 1985, a Drama nastavlja rad u zgradi SNP; 1987. ukida se Muzički centar Vojvodine i u SNP ponovo deluju Opera i Balet.
28. III 1981 – Svečano otvorena nova zgrada SNP predstavama Dolnja zemlja Đ. Lebovića po J. Ignjatoviću, u režiji D. Mijača, Ohridska legenda S. Hristića u koreografiji i režiji Vere Kostić (30. III), Ero s onoga svijeta J. Gotovca u režiji K. Spaića (12. IV).
Obeležena 120-godišnjica postojanja.
28. III 1986 – Proslavljena 125-godišnjica postojanja.
25. X 1987 – Gostovanje opere Gilgameš na I međunarodnom festivalu muzike i baleta u Bagdadu (Irak).
Maja 1989 – Uvedena prinudna uprava na čelu sa rediteljem Ljubišom Ristićem (do juna 1990).
Juna 2006 – SNP je postalo član Evropske teatarske konvencije.
2007 – Osnovana Asocijacija „Kvartet” (SNP jedan od osnivača i stalni član).
Oktobra 2008 – Održan prvi Festival „Kvartet” pod nazivom Vizija Evrope (Novi Sad 30. X – 3. XI; Heb, Češka 21-29. III 2009; Eger, Mađarska 27-31. X 2009; Anseni, Francuska 10-14. III 2010).
2011 – Nizom događaja obeležena 150-godišnjica postojanja; predstave u čast 150 godina: opera Mileva Aleksandre Vrebalov u režiji Ozrena Prohića (21. X), drama Seobe Miloša Crnjanskog u režiji Vide
Ognjenović (24. XI).
Od 19. do 23. oktobra održana Generalna skupština Evropske teatarske konvencije u organizaciji SNP-a.
Rekonstrukcija zgrade.
Milena Leskovac
[izvor informacije Srpsko narodno pozorište Novi Sad i Satiričko kazalište Kerempuh]
